nec-e
Nederlands Expertise Centrum Exoten
Ecosystemen staan onder druk door uitheemse soorten die van elders zijn meegekomen en zich hier succesvol vestigen. Hoewel sommige nieuwkomers onschuldig zijn of zelfs voordelen bieden, zorgen andere voor ernstige ecologische en maatschappelijke problemen.
Invasieve exoten in Nederland: een groeiend probleem voor natuur en samenleving
Nederland krijgt steeds vaker te maken met invasieve exoten: dieren, planten en micro-organismen die van oorsprong niet in onze natuur thuishoren, maar zich hier permanent vestigen. Deze Nederlandse exoten, zoals de Nijlgans, Zonnebaars, Watercrassula, Grote waternavel en de Amerikaanse stierkikker, worden vaak onbedoeld door menselijk handelen geïntroduceerd.
De instroom van invasieve soorten in Nederland neemt in rap tempo toe. Hoewel veel van deze exoten geen grote schade veroorzaken of zelfs voordelen kunnen bieden, vormt een groeiend aantal soorten een ernstige bedreiging voor de ecologie, volksgezondheid, veiligheid en economie. Het beheersen en bestrijden van deze invasieve exoten is complex en kent veel uitdagingen.
Het Nederlands Expertise Centrum Exoten (NEC-E) bundelt de beschikbare kennis over exoten in Nederland. Door samenwerking met experts, terreinbeheerders en beleidsmakers helpt NEC-E bij het ontwikkelen van effectieve strategieën voor preventie, monitoring en bestrijding van invasieve exoten. Zo werken we samen aan een gezonde en veerkrachtige leefomgeving.
De kracht van samenwerking
Het Nederlands Expertise Centrum Exoten (NEC-E) is een landelijk samenwerkingsverband waarin toonaangevende natuur- en onderzoeksorganisaties hun kennis bundelen om de verspreiding, impact en beheersing van invasieve exoten in Nederland beter te begrijpen en effectief aan te pakken.
NEC-E wordt gedragen door een brede coalitie van partners: FLORON, Stichting Bargerveen, Waterschap Aa en Maas, Soontiëns, RAVON, de Zoogdiervereniging, Sovon Vogelonderzoek Nederland, Probos, de Radboud Universiteit (IBED), De Vlinderstichting, Natuur Balans – Limes Divergens en Waardenburg Ecology.
Samen werken we aan praktische en wetenschappelijk onderbouwde oplossingen. Dat doen we onder andere door:
- het monitoren van invasieve soorten (bijv. kreeften, zoetwatervissen, planten en zoogdieren);
- het uitvoeren van veldonderzoek en risicobeoordelingen;
- het ontwikkelen van protocollen voor vroege detectie en snelle respons;
- het ondersteunen van terreinbeheerders met beheerstrategieën;
- het adviseren van beleidsmakers over preventie, regelgeving en beheeropties.
Dankzij deze brede expertise kunnen wij beleidsmakers, terreinbeheerders en andere betrokkenen voorzien van actuele, betrouwbare en goed onderbouwde adviezen. Zo werken we samen aan een gezonde, veerkrachtige leefomgeving waarin de impact van invasieve exoten zoveel mogelijk wordt beperkt.
Onze betuursleden zijn:
Onderzoek naar de impact van exoten op onze natuur
Bij het Nederlands Expertise Centrum Exoten (NEC-E) staat onderzoek centraal. Wij bestuderen de vele manieren waarop invasieve exoten, invloed uitoefenen op de inheemse natuur en ecosystemen in Nederland. Door de impact invasieve exoten in kaart te brengen, kunnen we beter voorspellen, voorkomen en beheersen welke risico’s zij met zich meebrengen.
Vroegtijdige signalering en monitoring: de sleutel tot effectief exotenbeheer
Een effectieve aanpak van invasieve exoten begint bij het tijdig signaleren en monitoren van nieuwe soorten. Het Nederlands Expertise Centrum Exoten (NEC-E) voert hoogwaardig onderzoek uit naar de verspreiding en opmars van exoten in Nederland, met behulp van zowel klassieke methoden als innovatieve technieken.
Dankzij een combinatie van veldkennis en technologische toepassingen beschikt het NEC-E over een solide basis voor vroegtijdige detectie. We zetten in op de volgende onderzoekslijnen:
- Environmental DNA (eDNA): een geavanceerde methode om de aanwezigheid van soorten te detecteren via sporen in water- of bodemmonsters.
- Inventarisatie en monitoring: systematische waarnemingen door experts én vrijwilligers leveren cruciale data op.
- Onderzoek naar introductieroutes: analyse van vectoren en verspreidingsmechanismen waarmee exoten het land binnenkomen en zich verspreiden.
- Historische verspreidingspatronen: inzicht in hoe exoten zich in het verleden hebben gevestigd, helpt bij het voorspellen van toekomstige trends.
Voorbeeldprojecten
Nieuwe exoten in het Nederlands Soortenregister.
Voorbeeldpublicaties
Contactpersoon
Verspreiding & Populaties
De NEC-E partners werken samen aan het modelleren van de verspreiding en populatiedynamiek van (invasieve) exoten. Theoretische modellen worden gecombineerd met gegevens uit het veld en experimenten: waar de exoten voorkomen, hoe de levenscyclus in elkaar zit, en hoe nieuwe gebieden gekoloniseerd worden. De resultaten van deze modelstudies zijn zeer relevant voor de risicobeoordeling en het beheer van exoten.
Publicaties
Een selectie van relevante studies en rapporten die bijdragen aan kennisontwikkeling op het gebied van verspreiding & populaties:
- Jongejans, E., et al., 2008. Dispersal, demography and spatial population models for conservation and control management. Perspectives in Plant Ecology, Evolution and Systematics 9:153-170.
- Collas, F.P.L., et al., 2017. Detachment rates of dreissenid mussels after boat hull mediated overland dispersal. Hydrobiologia, in press.
- Jongejans, E., et al., 2015. A unifying gravity framework for dispersal. Theoretical Ecology 8:207-223.
- Van Kleef, H. & E. Jongejans, 2014. Identifying drivers of pumpkinseed invasiveness using population models. Aquatic Invasions 9 (3): 315–326.
Contactpersoon
Risicoanalyse
Het NEC-E ontwikkelt wetenschappelijke methoden voor risicobeoordeling en beheer van exoten op lokaal, regionaal en mondiaal niveau. We voeren risicobeoordelingen uit en geven advies aan overheden, water- en natuurbeheerders over het beheer van exoten.
Analyses zijn gericht op:
- De introductie, verspreiding en vestiging van exoten
- Gevolgen van exoten voor biodiversiteit, functioneren van ecosystemen, ecosysteemdiensten, economie en volksgezondheid
- Kosteneffectiviteit van maatregelen voor preventie en beheer van invasieve soorten
Voorbeeldprojecten
Voorbeeldpublicaties
Een selectie van relevante studies en rapporten die bijdragen aan kennisontwikkeling op het gebied van risicoanalyses:
- Matthews, J., et al., 2017. A new approach to horizon-scanning: identifying potentially invasive alien species and their introduction pathways. Management of Biological Invasions 8: 37-52.
- Matthews, J., et al., 2017. Inconsistencies in risk classification of alien species between neighbouring countries. Ecosphere Ecosphere 8: e01832.
- Matthews, J., et al., 2015. Horizon scanning and environmental risk analyses of non-native biomass crops in the Netherlands. Reports Environmental Science 506. Radboud University Nijmegen, Institute for Water and Wetland Research, FLORON, Wageningen University and Research Centre. 253 pp.
- Verbrugge, L.N.H., et al., 2012. Risk classifications of aquatic non-native species: application of contemporary European assessment protocols in different biogeographical settings. Aquatic Invasions 7: 49-58.
Contactpersoon
Communicatie & Educatie
Voor succesvolle bestrijding van invasieve exoten en het implementeren van maatregelen om nieuwe introducties te voorkomen is maatschappelijk draagvlak nodig. Het onderzoek en de activiteiten van het NEC-E richten zich op:
- Publieke percepties van exoten
- Effectiviteit van bewustwordingscampagnes
- Educatie en communicatie
LINVEXO (Leeromgeving INVasieve EXOten)
LINVEXO is een interactieve, digitale leeromgeving over invasieve exoten en onderdeel van een lespakket voor groen onderwijs (mbo-niveau 3 en 4). Dit lespakket bestaat uit een basis-les en twee verdiepingslessen gericht op (1) ecologie en (2) de bestrijding van exoten. De docentenhandleiding en werkbladen voor deze drie lessen is te downloaden op de website van de NVWA.
Voorbeeldpublicaties
Een selectie van relevante studies en rapporten die bijdragen aan kennisontwikkeling op het gebied van communicatie & educatie:
- Verbrugge, L.N.H., J.J.C.W. van Delft, B.H.J.M Crombaghs, S.J. Bouwens & W. Bosman, 2017. Belang van publiekscommunicatie voor succesvolle bestrijding van invasieve exoten. De Levende Natuur 118: 222-22
- Verbrugge, L.N.H. & A. Rutenfrans, 2016. Preventie door kennisoverdracht. Tijdschrift Milieu 4: 36-37
- Verbrugge, L.N.H., R.S.E.W. Leuven, J.L.C.H. van Valkenburg & R.J.G. van den Born, 2014. Evaluating stakeholder awareness and involvement in risk prevention of aquatic invasive plant species by a national code of conduct. Aquatic Invasions 9: 369-381
- Van den Born, R.J.G. & L.N.H. Verbrugge, 2013. De maatschappelijke beleving van exoten. NATURA 110: 12-13
Voor succesvolle bestrijding van invasieve exoten en het implementeren van maatregelen om nieuwe introducties te voorkomen is maatschappelijk draagvlak nodig. Het onderzoek en de activiteiten van het NEC-E richten zich op:
Contactpersoon
Invasiviteit & Invasibiliteit
Exotische invasies ontstaan niet zomaar. Vaak wordt een nieuwkomer gefaciliteerd doordat het ontvangende milieu iets te bieden heeft, zoals voldoende voedsel en veiligheid. Deze themagroep onderzoekt welke voordelen invasieve soorten ondervinden en ontwerpt beheermaatregelen om ecosystemen minder ontvankelijk te maken voor invasies.
Voorbeeldpublicaties
Een selectie van relevante studies en rapporten die bijdragen aan kennisontwikkeling op het gebied van invasiviteit & invasibiliteit:
- Van Kleef, H., et al., 2016. Systeemgericht beheer als duurzame oplossing tegen invasieve exoten. De Levende Natuur 117 (6) 251-255.
- Van Delft, J., et al., 2013. De zonnebaars: levenswijze, problematiek en beheer. Stichting RAVON, Stichting Bargerveen, Bosgroep Zuid Nederland
- Van Kleef, H. & E. Jongejans, 2014. Identifying drivers of pumpkinseed invasiveness using population models. Aquatic Invasions 9 (3): 315–326.
Contactpersoon
Innovatieve beheersstrategieën
Het NEC-E ontwikkelt innovatieve beheersstrategieën voor de aanpak van schadelijke exoten. Dit doen we door middel van studies naar de effectiviteit van (combinaties van) vangtechnieken en projecten gericht op eliminatie van populaties in het veld.
We zijn actief betrokken bij overleg met de overheid over de wet- en regelgeving ten aanzien van het vangen en elimineren van invasieve exoten; een onderwerp waarover in de praktijk van wetgeving en beheer nog veel onduidelijkheid bestaat.
Voorbeeldprojecten
Voorbeeldpublicaties
Een selectie van relevante studies en rapporten die bijdragen aan kennisontwikkeling op het gebied van innovatieve beheersstrategieën:
- Van Kessel, N., et al., 2016. Pilot bestrijding Italiaanse kamsalamander in Kroondomein het Loo in de periode 2015-2017. Voortgangsrapportage 2015. Natuurbalans – Limes Divergens BV & Stichting RAVON, Nijmegen.
- Crombaghs, B., 2012. De Brulkikker in Baarlo. Eliminatie van een populatie brulkikkers Lithobates catesbeiana in een particuliere parktuin in Baarlo. Eindrapport fase I en II, oktober 2012. Natuurbalans – Limes Divergens BV, Nijmegen.
- Van Kleef H. et al., 2016. Verkenningsstudie haalbaarheid onderzoek bestrijdingsmethoden uitheemse aquatische gewervelden. Nederlands Expertise Centrum Exoten (NEC-E), Stichting Bargerveen, Bureau Natuurbalans – Limes Divergens BV, RAVON & Radboud Universiteit, Nijmegen.
Contactpersoon
Signaleringsproject Exoten
Het Signaleringsproject Exoten is een samenwerking van alle soortenorganisaties binnen Natuurplaza, KNNV en Sportvisserij Nederland. Het doel is om informatie over exoten en herkenning naar een breed publiek te verspreiden, bijvoorbeeld met herkenningskaarten. Hieronder staan enkele voorbeelden.
Vier keer per jaar verschijnt de digitale nieuwsbrief ‘Kijk op Exoten’. Hier kan je je inschrijven voor de nieuwsbrief en alle eerdere nummers downloaden.
Contactpersoon
De Europese Unie
Op Europees niveau is sinds 1 januari 2015 de Europese exotenverordening (nr. 1143/2014) van kracht in alle landen van de Europese Unie. Deze verordening gaat over planten en dieren die schadelijk zijn voor de natuur, conform de definitie van exoten (“soorten door menselijk handelen in Nederland gekomen”). Hieronder vallen dus niet soorten waarvan door de klimaatverandering het leefgebied is uitgebreid tot in Nederland. Een onderdeel van deze verordening is de Unielijst. Op deze Unielijst staan invasieve exoten en voor deze soorten gelden voor lidstaten van de Europese Unie verboden en verplichtingen, waaronder:
- De plicht tot opzetten van een effectief surveillancesysteem.
- De plicht tot uitvoeren van effectieve eliminatiemaatregelen, en als dat niet mogelijk is;
- Effectieve beheersmaatregelen.
- Een verbod op import, handel, uitzetten in de natuur en in bezit hebben.
In Nederland is deze verplichting opgenomen in de Omgevingswet en gedecentraliseerd naar de provincies. Provincies zijn nu belast met het treffen van de uitroeiings-, beheers- en herstelmaatregelen in de publieke ruimte. De Unielijst wordt door de Europese Unie regelmatig geüpdatet met nieuwe soorten. Voor de soorten die op de lijst staan, geldt een algemeen verbod om ze in te voeren, te kweken, te fokken, te verhandelen, te bezitten en te vervoeren. Hiernaast geldt voor soorten die zich nog niet gevestigd hebben in ons land, de verplichting om deze volledig en permanent te verwijderen zodra ze geconstateerd worden.
Volgens de Convention on Biological Diversity (1993) dient elke lidstaat, voor zover mogelijk en passend, de introductie van exoten die bedreigend zijn voor ecosystemen te voorkomen en de reeds gevestigde soorten te beheersen of uit te roeien. In dit verdrag is prioritering opgenomen, welke recent is uitgebreid naar aanleiding van de bevindingen van uiteenlopende (internationale) rapporten en onderzoek over invasieve exoten en ervaring van experts, beleidsmakers en stakeholders (Rijksoverheid 2024):
- Preventie;
- Vroege signalering en snelle eliminatie;
- Beheersing;
- Herstel en acceptatie.
Het Rijk
In de vorige paragraaf is gesproken over de decentralisatie van exotenbeleid en bestrijding naar de provincie. Niet alle verantwoordelijkheden en bevoegdheden zijn overgegaan. Het Rijk is onder andere verantwoordelijk voor het nemen van beheersmaatregelen voor soorten die, vanwege het visserijbelang, onder de Visserijwet vallen: de (Amerikaanse) rivierkreeften en de Chinese wolhandkrab. De decentralisatie laat tevens onverlet dat het Rijk nog taken blijft uitvoeren, onder andere omtrent douane en handhaving, onderzoeken, communicatie over EU-beleid, risicobeoordelingen en in het bijzonder: het afwijken van de verplichting om nieuw te verwijderen soorten uit te roeien of permanent te verwijderen. Naast deze taken is het Rijk verantwoordelijk voor het opstellen van rapportages aan de Europese Unie en verantwoordelijk voor de naleving van de verboden die op de Unielijst staan.
De Provincie
De provincie heeft in maart 2018 middels een ministeriële regeling in het kader van de Wet natuurbescherming (nu onderdeel Natuur) de verantwoordelijkheid gekregen voor de bescherming van alle van nature in het wild levende soorten. Met deze decentralisatie is ook het exotenbeleid toebedeeld aan de provincies. Met deze toebedeling zijn de provincies verantwoordelijk geworden voor het treffen van maatregelen ter bestrijding van de aangewezen Unielijstsoorten. Naast verantwoordelijk te zijn voor het treffen van maatregelen, zijn de provincies aan zet om beleid te ontwikkelen én te communiceren voor deze soorten. Het uitvoeren van het beleid ligt niet enkel bij de provincies. Er kan bijvoorbeeld worden gekozen voor een samenwerking met de faunabeheereenheden en wildbeheereenheden, die in opdracht van de provincie elimineren. De provincie is hierin dan wel de opdrachtgever.
De taak om aan zet te zijn voor exoten is nieuw voor de provincies. Provincies rapporteren jaarlijks over hun beleid en de uitvoering daarvan. Hierin wordt de ontwikkeling in kosten en effectiviteit beschreven en zal er om de drie jaar door LVVN (financieel) geëvalueerd worden.
Waterschappen kennen een lange traditie in plaagsoortenbestrijding. Het ligt in de lijn der verwachting dat een deel van de aan te leveren data bij de waterschappen vandaan moet komen.
Publicaties & Jaarverslagen NEC-E
Benieuwd naar wat we de afgelopen jaren hebben gedaan? Hieronder vind je een overzicht van onze publicaties en jaarverslagen. Klik op het bestand dat je wil downloaden.
Ons onderzoek is opgebouwd rond zeven samenhangende thema’s, die elk een uniek perspectief bieden op de complexe vraagstukken waar we ons mee bezighouden.
Vragen over exoten?
We zijn altijd op zoek naar uitdagende opdrachten en vernieuwende samenwerkingen. Heeft u een vraag aan het Nederlands Expertise Centrum Exoten? Neem dan contact op met NEC-E via het onderstaande contactformulier.
Samen werken we aan NEC-E
Download onze logo's & brandassets
Perskit & Brandassets
© All rights Reserved. Design by NEC-E |